Make your own free website on Tripod.com
Leesclub Nieuwerkerk
De zonnewijzer - Maarten 't Hart

..

HOME

RECENSIES : | Sleuteloog - Hella Haasse | Dooi - Rascha Peper | God's gym - Leon de Winter | De stad der blinden - Jose Saramago | De voorlezer - Bernard Schlink | De zonnewijzer - Maarten 't Hart | De passievrucht - Karel Glastra van Loon | De hydrograaf - Allard Schroder

 Algemeen Dagblad van 16-08-2002 Pagina 11 boeken recensie Door Bas van Putten

De mens blijft wie hij was

Maarten 't Hart weer een gretig verteller

`Alle aanwezigen bleken oprecht verheugd dat ze konden condoleren en maakten daar gretig gebruik van.' De toon is weer geanimeerd in de nieuwe Maarten 't Hart, het `zelfstandig te lezen vervolg' op het van 1983 daterende De kroongetuige. Terwijl er toch een door de hoofdpersoon betreurde dode valt en ook de strekking van het boek niet vrolijk stemt.

Maarten 't Harts nieuwe roman De zonnewijzer: in de huid van een ander. Foto Ed Oudenaarden

De zonnewijzer is een lichte, dubbelzinnige roman. Naar genre een whodunnit, naar de inhoud meer het dagboek van een schrijver met een voorliefde voor travestie, lijkt het in thematisch opzicht niet zozeer een thriller als wel een tot roman verbouwd essay over de illusie van gedaanteveranderingen.

De mens kan nóg zo sterk een ander willen zijn, hij blijft wie hij is, zegt de auteur met Goethe, Schopenhauer en de dichter Marsman als zijn kroongetuigen. Hoe hevig de behoefte ook kan zijn je uiterlijk en innerlijk te identificeren met de ander, `onbetwistbaar was het een illusie te denken dat je aan jezelf zou kunnen ontsnappen door in andermans voetsporen te treden, door in de huid van een ander te kruipen.'

Die stelling werpt een ander, defaitistisch licht op een verkleedpartij. Dat moet de 57-jarige schrijver met zijn eigen dubbelgangster Maartje voor de spiegel toch te denken geven.

De vreemdste ongerijmdheid aan De zonnewijzer is dat de `travestiet' een vrouw is. De inmiddels gescheiden Leonie Kuyper uit De kroongetuige wordt geconfronteerd met de dood van haar hartsvriendin Roos Berczy, de scherpgebekte laborante voor wie alle mannen vielen. Aan een zonnesteek (o ja?) bezweken op het strand.

In haar testament blijkt ze al haar bezittingen aan Leonie te hebben nagelaten; zelfs Roos' pronte yuppenpenthouse komt haar toe. Mits ze zo goed wil zijn daar te gaan wonen om er voor de katten van de overledene te zorgen. En als het even kan de beesten voor een trauma te behoeden door zo volledig in haar huid te kruipen dat de schok van haar verscheiden het gedierte blijft onthouden.

Daarvoor moet de brave Leonie op Roos gaan lijken. Roos met haar kunstnagels, haar loodzware make-up en de allure waarvan een erudiete, naar damesachtig tobben neigende vertaalster het geheim maar niet weet te betrappen, hoezeer de transformatieprikkel haar ook opwindt. `Spottend kijken, dat kon ik wel, maar het paste niet bij me.'

Wat wil men ook. Max Factor kan met haar flirten wat hij wil, Leonie blijft in alle opzichten een alter ego van 't Hart. Bijbelvast. Kieskeurig met muziek. Kind aan huis in de wereld van flora en fauna. Vervuld van de beschroomde nuchterheid van plattelanders. Daarnaast modegevoelig en in de kern een tikje wild, maar met de hand schroomvallig op de knip. `Ik eet nooit buitenshuis,' zei ik, `voor een fractie van de kosten maak je het thuis net zo lekker en minder vet.'

Terwijl Leonie haar opgelegde dubbelgangersrol probeert te vervolmaken, doemen steeds meer vragen op, zoals dat in whodunnits hoort te gaan. Is Roos werkelijk bezweken aan een zonnesteek? Kon iemand er belang bij hebben haar van kant te maken? Een collega op de universiteit? Was er soms gebruskeerde liefde in het spel? Wat heeft die zo verrassend opgedoken sm-uitmonstering te zoeken in de juppenjoenit? Voor wie het weten wil: lees zelf maar. De plot getuigt van dramaturgische bekwaamheid, dat is duidelijk.

Toch lijken moord en toedracht maar bijzaak in het licht van zoveel tragikomisch variëren op het prachtige gezegde dat een dubbeltje nu eenmaal nooit een kwartje wordt. Kijk hoe de brave mannen van Roos' voormalige sm-genootschap toch de boerenkneuters bleven die ze van geboorte waren.

Voorafgaand aan een voorgenomen orgie doen ze zich tegoed aan `vermicellisoep, een runderlapje met bloemkool, kruimige aardappelen en vette jus en een griesmeelpuddinkje toe.' Ook dat de door haat-liefde voor zijn afgezworen Heer bevangen ondernemer Freek van de sm-club op weg naar een zweepfeest `met een dronkemanstriller in zijn keel' Scheepken onder Jezus' hoede aanheft, maakt meer dan duidelijk dat er voor gereformeerde jongens geen ontkomen aan is - God beklijft, al was het als poëtische abstractie.

Opnieuw verbazing wekt de stijl van deze schrijver. Het is geen stijl en in zijn doelbewuste argeloosheid toch weer wel. De tante Betje-factor van de stijlbloempjes (platte moppen zijn `weinig fijnzinnig', binnenvaartschepen `tergend langzaam') is onmiskenbaar.

't Hart is echter een schrijver die zich door het zogeheten kaf tussen zijn koren geen seconde van de wijs laat brengen. Hij lijkt me iemand die gewoon laat staan wat toch niet hindert. Hij moet doorvertellen. De gretigheid van dat vertellen maakt dat het taalgebruik, met al zijn plussen en zijn minnen, altijd natuurlijk blijft, al lijkt het me dat voor die indruk van voortvarendheid in het geniep moet zijn gevochten als voor alle eenvoud.

Maarten 't Hart lijkt me te veel een man van eer om zulke troeven prijs te geven. Dit boek is klaar zoals het is en basta.

Maarten 't Hart: De zonnewijzer. De Arbeiderspers, 256 pag, 17,95. ISBN9029522348

****


Over 'De zonnewijzer' (2002) van Maarten 't Hart

----In 1983 kwam de eerste detective van Maarten 't Hart uit, 'De kroongetuige'. Naast ex-gereformeerde schrijver werd 't Hart toen een thriller-auteur. Tien jaar later werd 'Het woeden der gehele wereld' zelfs bekroond met een Gouden Strop. Zelf zei hij de genres van thriller en roman te combineren. Zijn 'Kroongetuige' bijvoorbeeld is een detective, maar ook een roman, met als belangrijkste thema's het huwelijk, kinderloosheid en jaloezie.

'De zonnewijzer' is de nieuwste detective van Maarten 't Hart, en een vervolg op 'De kroongetuige'. De hoofdpersoon die in beide romans het speurwerk verricht, is Leonie Kuyper, echtgenote van farmacoloog Thomas Kuyper. Zij is ongewenst kinderloos en in 'De zonnewijzer' inmiddels gescheiden van Thomas, die in het nieuwe boek ook van het toneel is verdwenen. In het vervolgdeel wordt haar beste vriendin Roos vermoord, een analiste die zij op het lab van Thomas leerde kennen.

Femme fatale

Roos was een excentrieke, mooie, onafhankelijke vrouw, populairder bij mannen dan bij veel vrouwen. Een type zoals de zwaar opgemaakte, hooggelaarsde "femmes fatales" die je ook wel in andere romans van 't Hart tegenkomt. Heel anders dan Leonie, die als ze langs een etalageruit loopt, een "bedeesde trut" weerspiegeld ziet, "die volledig van streek kon raken van de aanblik van een kinderwagen".

Toch is jaloezie niet het overheersende motief in 'De zonnewijzer', al zijn er wel allerlei intriges, tot in de wereld van de farmacologische wetenschap toe. Roos noemt Leonie haar zus, en Leonie kan zich met Roos identificeren, omdat die net zo graag een zusje had gehad als zij kinderen had willen hebben. Na Roos' dood, als ze al haar bezittingen erft, inclusief haar comfortabele appartement en een exclusieve garderobe, is het voor Leonie maar een kleine stap om zich te transformeren in een Roos-look-a-like, compleet met lange gelakte nepnagels.

Dit komt misschien enigszins vreemd over, zeker als je het boek niet leest als een vervolg op de 'De kroongetuige'. Want het past wel in de lijn van dit eerste boek. In 'De kroongetuige' wordt Leonie aangeraden zich net zo te gaan gedragen als haar rivale Jenny Fortuyn die spoorloos verdwenen is, om zich beter te kunnen inleven en zo te weten te komen wat haar overkomen is. In het vervolgdeel gaat Leonie er daadwerkelijk toe over om "zichzelf te herscheppen naar haar beeld en gelijkenis". Ook is het opmerkelijk dat Leonie in 'De kroongetuige', op het moment dat zij bijna wordt aangerand door een vrouw, dit ziet als een betere vergelding van de escapade van haar echtgenoot dan vreemdgaan met een man.

Bizar en onrealistisch

Maarten 't Hart schreef wel vaker over vrouwen, maar in zijn detectives kiest hij voor het eerst het perspectief van een vrouwelijk personage. Het tweede deel van 'De kroongetuige' bestaat uit dagboekfragmenten van Leonie; in 'De zonnewijzer' is Leonie steeds als ik-verteller aan het woord. Toch kom je als lezer niet veel verder dan de blik van de mannen in haar omgeving, die haar zien als een belachelijke of ziekelijke figuur, of als een "femme fatale", een kopie van Roos. Wie Leonie nu werkelijk is, blijft onduidelijk.

Dat komt ook doordat er eigenlijk weinig samenhang is tussen het verhaal van Leonie en het detectiveverhaal. De bizarre verwikkelingen waarin Leonie terechtkomt als ze wordt geïntroduceerd in de wereld van Roos, eisen van begin tot eind alle aandacht op. Ze krijgt van doen met een stotterende notaris, een ex-gereformeerde aannemer en met de SM-vrienden van Roos. Het verhaal is een en al levendige dialoog met en tussen de vreemde gasten die overal in het verhaal opduiken. Eens wat anders dan die geremde academici, vindt Leonie als ze van de eerste schok bekomen is.

Maar tegen de achtergrond van het kluchtige detectiveverhaal komt het personage van Leonie met haar overschot aan problemen toch wat pathetisch en vooral onrealistisch over. Wat opeens te denken van haar motief om niet samen met Roos naar het strand te gaan: zeelucht associeert zij met haar kinderloosheid. Ergens vergelijkt ze zichzelf ook met Osip Mandelstam, een Russische dichter die schreef ten tijde van het communistische regime en in ballingschap in Siberië leefde. Ze citeert:

Kinderboeken te lezen, meer niet
Slechts te denken in kindergedachten,
Het volwassen gedoe te verachten,
Op te staan uit een peilloos verdriet.

Deze vergelijking vind ik vergezocht. En vaker zijn in deze roman de verwijzingen naar teksten niet echt toepasselijk. Op willekeurige momenten komen er ook bijbelse scènes of teksten bij Leonie op. Als zij bijvoorbeeld het SM-tenue van haar vriendin in een kast ontdekt, roept dat bij haar associaties op met Jezus die met een zweep de verkopers en hun levende waar van het tempelplein verjoeg.

Karikatuur

Zoals de meeste personages in 't Harts boeken, voelt Leonie zich vooral thuis in de wereld van de literatuur, van de muziek en de natuur. Als de hoofdpersoon van 'De aansprekers' voor het eerst Bach hoort, bedenkt hij dat het niet erg meer is om dood te gaan. Als Leonie in 'De kroongetuige' met haar man Thomas in de avond door de ongerepte sneeuw naar huis loopt, is het of al haar "verlangens op wonderlijke wijze gestild waren". Net als in het eerste boek citeert Leonie op de laatste bladzijde van 'De zonnewijzer' de tekst van het "onvergankelijke" lied van haar geliefde componist Schumann: "Und meine Seele spannte, weit ihre Flügel aus, Flog durch die stillen Lande, als flöge sie nach Haus." Het verlangen om terug te keren naar haar kindertijd brengt haar er soms ook toe voor zichzelf psalmen te reciteren.

Maar het probleem blijft dat er weinig aansluiting is tussen de belevingswereld van Leonie en de wereld om haar heen. Dat is anders dan in eerdere romans van Maarten 't Hart, waarin de personages vooral in hun eigen wereld leven en de wereld daarbuiten soms als een karikatuur wordt afgeschilderd. In 'De zonnewijzer' is het eerder omgekeerd, waardoor eigenlijk het hele boek een karikatuur wordt. Leonies missie is daardoor minder overtuigend en het detectiveverhaal minder spannend.

Kinderloos huwelijk

In 'De kroongetuige' vind ik de combinatie van roman en detective veel beter gelukt. Beide boeken hebben een open einde, wat gebruikelijker is voor een roman dan voor een detective. In 'De kroongetuige' is Leonie de belangrijkste getuige, die aan het eind niet wordt gehoord; in 'De zonnewijzer' komt zij opnieuw het dichtst bij de oplossing van het raadsel, maar ook hier komt het uiteindelijk niet tot een aanklacht en een veroordeling. Hierdoor worden er andere vragen opgeroepen dan wie schuldig is aan de moord. In 'De kroongetuige' komt dan het probleem van het (kinderloze) huwelijk op je af.

Aan het eind verklaart Thomas aan Leonie waarom hij niet verteld heeft wat hij vanaf het begin wist, hoewel hij daarmee direct zijn onschuld had kunnen bewijzen. Omdat hij niet over zijn afwijzing, zijn vernedering kon praten. "Dat kun je niet vertellen, tegen niemand niet, dat kun je," zegt Thomas, "alleen maar vertellen aan iemand van wie je heel veel" Dat is de paradox van het huwelijk waarmee Leonie misschien niet kon leven.

Maar in 'De zonnewijzer' wordt dit probleem eerder verdrongen, wanneer Leonie "wordt vergund opnieuw te beginnen". In een interview met Hans Werkman vertelde Maarten 't Hart dat zijn roman 'De droomkoningin' een protest is tegen "al dat klein-menselijke gezeur over 'relaties' dat ik dagelijks om me heen hoor". Ik vind het nu opmerkelijk dat echtgenoot Thomas in 'De zonnewijzer' zomaar uit beeld is verdwenen. Wat er in tussentijd is gebeurd met Leonie en Thomas, wordt de lezer blijkbaar niet vergund te weten.

De zonnewijzer

Maarten 't Hart is een meester in het bedenken van sterke plots, een echte verteller, die de lezer schijnbaar moeiteloos aan zich weet te binden. Een aantal van zijn boeken, zoals De kroongetuige en Het woeden der gehele wereld, leidt een dubbelbestaan als roman én als thriller. Het woeden der gehele wereld werd zelfs bekroond met de Gouden Strop.

De zonnewijzer is een zelfstandig te lezen vervolg op De kroongetuige. De vrouwelijke hoofdpersoon daaruit, Leonie Kuyper, is inmiddels gescheiden. Haar beste vriendin overlijdt aan een zonnesteek. Zij laat alles na aan Leonie, met als enige voorwaarde dat Leonie zo goed mogelijk voor haar drie poezen zal zorgen. Daartoe moet Leonie zelfs in het van haar vriendin geërfde appartement gaan wonen zodat er in het leven van de katten zo weinig mogelijk verandert. Leonie kruipt, aanvankelijk ter wille van de poezen, in de huid van haar overleden vriendin en gaat daar zo in op dat ze zich ten slotte volledig met haar identificeert. Gaandeweg komt ze erachter dat er veel meer aan de hand is geweest dan een zonnesteek.

 

..